Mag je zelf kiezen hoe en wanneer je sterft? En wat moet je doen als je op weerstand botst bij het aanvragen van euthanasie? Ik besprak dit gevoelige onderwerp met LEIF-arts Guy Peeters.

De medische wetenschap gaat met sprongen vooruit. Als bevolking leven we steeds langer. Maar dat heeft ook een keerzijde, want die laatste levensfase is niet bij iedereen kwaliteitsvol. Wat als je elke dag leeft met pijn? Mag je dan zelf beslissen dat het genoeg is geweest?

LEIF-arts Guy Peeters 

Als er iemand is die deze vragen kan beantwoorden, is het arts Guy Peeters. Na een carrière van 30 jaar in de wereld van het ziekenfonds, besloot hij zich te wijden aan de strijd voor het recht op een waardig levenseinde. Hiervoor volgde hij een opleiding tot LEIF-arts. Sinds 2021 is hij ook voorzitter van de Antwerpse tak van LEIF, het levenseinde informatieforum. Dat is een Belgische organisatie die het levenseinde bespreekbaar wil maken.

Wat is euthanasie?

Euthanasie betekent dat een arts je leven actief beëindigt omdat jij daar als patiënt uitdrukkelijk om hebt gevraagd. In België kan je die wens kenbaar maken op twee manieren: met een wilsverklaring of met een actueel verzoek. Ik heb Guy uitgenodigd om me uit te leggen hoe dat in zijn werk gaat. Want het onderwerp is niet alleen beladen; het is vooral ook ingewikkeld.

De wilsverklaring euthanasie

“Een van de documenten die je op voorhand kan invullen om je wensen kenbaar te maken, is de wilsverklaring euthanasie”, zegt Guy. “Daarin staat of een arts je leven mag beëindigen als je in een permanente coma terechtkomt. Omdat je op dat moment zelf geen toestemming meer kan geven, kan je die wens op voorhand communiceren. Daar bestaat een formulier voor, dat je online terugvindt.”

Een actueel verzoek voor euthanasie

“De tweede mogelijkheid is dat je actief aangeeft dat je nu of in de nabije toekomst euthanasie wenst, bijvoorbeeld omdat je ongeneeslijk ziek bent of bijvoorbeeld leeft met aanhoudende pijn. Dat doe je met een schriftelijke verklaring die je afgeeft aan je arts. Het document moet het verzoek (‘Ik wens euthanasie’), de datum, je naam en handtekening bevatten. Een voorbeeld van zo’n brief vind je op de LEIF-website.

“Het is niet omdat je een aanvraag tot
euthanasie indient, dat die ook wordt uitgevoerd: er zijn criteria waaraan je moet voldoen.”

Euthanasie is geen automatisch recht

Het is niet omdat je een aanvraag indient, dat die ook wordt uitgevoerd, legt Guy me uit. ”Een leven beëindigen is niet iets waar je licht over mag gaan”, vertelt hij. “We moeten als maatschappij 100% zeker zijn dat de patiënt de beslissing vrijwillig heeft genomen. Euthanasie is in België daarom geen automatisch recht: je verzoek moet voldoen aan enkele wettelijke criteria.”

Wat zijn de voorwaarden voor euthanasie?

Guy legt uit wat de criteria zijn: “De patiënt moet wilsbekwaam zijn en de wens tot euthanasie meermaals aangegeven hebben. Daarbij mag er geen externe druk uitgeoefend zijn. De omstandigheden moeten bovendien ernstig, ongeneeslijk en medisch uitzichtloos zijn. Er moet sprake zijn van aanhoudend, ondraaglijk lijden dat niet op een andere manier verlicht kan worden.”

Waarom die criteria?

Waarom mag iemand niet zelf beslissen dat het genoeg is geweest? “De criteria beschermen alle partijen en zijn er om misbruik te voorkomen”, zegt Guy. “We willen zeker zijn dat de patiënt de gevolgen begrijpt en dat het ook geen impulsieve daad is. Bovendien moet je rekening houden met de arts die de euthanasie uitvoert. Die moet erop kunnen vertrouwen dat het de juiste beslissing was.”

“Ondraaglijk lijden is niet altijd lichamelijk: het kan ook om psychische pijn gaan.”

Wat betekent ondraaglijk lijden?

Een van de criteria om euthanasie te mogen uitvoeren, is ondraaglijk lijden. Maar wat betekent dat? Guy licht toe: “Ondraaglijk lijden kan lichamelijk lijden zijn, maar ook psychische. Dat hoeft trouwens niet te betekenen dat je een psychiatrische aandoening hebt. Het kan bijvoorbeeld zijn dat je lijdt onder het verlies van waardigheid of controle door een lichamelijke aandoening.”

Wie beoordeelt de aanvraag?

Guy: “Euthanasie aanvragen kan in België bij je huisarts. Die contacteert dan een tweede, onafhankelijke arts om de aanvraag te beoordelen. Bij niet-terminale patiënten is er ook nog een derde mening nodig. Bij psychisch lijden heb je ook het advies van een psychiater nodig. En er is altijd een wachttermijn van 30 dagen tussen de aanvraag en de uitvoering.”

Hoe gebeurt de uitvoering?

En als je aanvraag goedgekeurd is, wat gebeurt er dan? “Na de wachttijd van 30 dagen mag je zelf bepalen waar en wanneer je euthanasie plaatsvindt”, aldus Guy. “Sommige mensen willen afscheid nemen in huiselijke kring. Anderen verkiezen het ziekenhuis, het woonzorgcentrum of het palliatief centrum waar ze verblijven. Wanneer je er klaar voor bent, dient de arts een middel toe waardoor je rustig inslaapt.”

“Bij dementie moet je je wens tot euthanasie kenbaar maken wanneer je nog helder bent. Praat er dus tijdig over!”

Kan euthanasie bij dementie?

Soms betekent ondraaglijk lijden ook dat je niet wil aftakelen op een manier die je waardigheid aantast. Dat kan het geval zijn bij dementie. Wat zijn je rechten dan? “Bij dementie moet je je wens laten optekenen wanneer je nog helder bent”, waarschuwt Guy. “Houd daar rekening mee als dementie voorkomt in de familie. De wens kan niet ingewilligd worden als je niet meer wilsbekwaam bent. Praat er dus tijdig over.”

Wat als je tegengewerkt wordt?  

Sommige mensen hebben het nog moeilijk met het idee van actieve levensbeëindiging. Daarom gebeurt het wel eens dat een woonzorgcentrum, ziekenhuis of huisarts afwijzend reageert op een aanvraag. Wat doe je dan? “In dat geval zijn ze wettelijk verplicht om je door te verwijzen naar iemand die je wél kan bijstaan”, zegt Guy. “Tegenwerken mag dus niet. De vrijwilligers van LEIF adviseren je over je rechten.”

“Je woonzorgcentrum, ziekenhuis of huisarts moet je doorverwijzen naar iemand die je kan bijstaan.”

Heeft het gezin ook een inbreng?

Ook familieleden kunnen het moeilijk hebben met je keuze. Wettelijk gezien is het alleen de patiënt die het laatste woord heeft over de aanvraag. Er hoeft dus geen consensus te zijn in het gezin. “Toch raden we mensen altijd aan om de familieleden en zeker de kinderen te informeren over de beslissing”, vertelt Guy. “Het is voor niemand aangenaam om zoiets achteraf te moeten vernemen, zonder kans om dingen uit te praten of afscheid te nemen.”

Wat is het verschil met een negatieve wilsverklaring?

Terwijl euthanasie vraagt om je leven actief te beëindigen, kan je ook vragen om je leven niet onnodig te verlengen. Dat is niet hetzelfde. Je kan bijvoorbeeld een reanimatie weigeren, of kunstmatige beademing. Dat leg je vast in een negatieve wilsverklaring. Door dat document in te vullen ben je zeker dat jouw wensen gerespecteerd worden wanneer je die zelf niet meer kan communiceren.

Hoe voelt het om een LEIF-arts te zijn?

Naast de theorie zijn er natuurlijk ook de mensen achter het proces. Hoe beleeft Guy dit werk, met al die emoties? “Ik kan er goed mee om”, zegt hij, “omdat ik er mijn tijd voor kan nemen. Dit is geen bandwerk: ik zie geen 20 mensen per dag. Vroeger gebeurde euthanasie ook, maar was het verborgen en onbespreekbaar. Ik geloof dat we als maatschappij al ver geraakt zijn, dat we een waardig afscheid mogelijk kunnen maken. Dat geeft me voldoening.”

Euthanasie: de cijfers in Vlaanderen (2024)

In 2024 zijn er in België een 4000-tal aanvragen voor euthanasie ingediend. 72% van de aanvragers was ouder dan 70 en 43% was ouder dan 80 jaar. In 76% van de gevallen werd het overlijden op korte termijn verwacht. In 54% was kanker de achterliggende aandoening, maar steeds vaker is er sprake van meerdere gezondheidsproblemen tegelijk (polypathologie).

Wat doet het levenseindeforum (LEIF)?

• Informeren: de vrijwilligers van LEIF beantwoorden vragen van burgers en zorgverleners over de verschillende aspecten van het levenseinde. 
• Opleiden: LEIF organiseert opleidingen voor artsen, verpleegkundigen en andere zorgverleners over thema’s die gerelateerd zijn aan een waardig levenseinde. 
• Begeleiden: de organisatie biedt ook gratis modeldocumenten aan zoals wilsverklaringen, en helpt mensen gratis bij het invullen ervan. 
• Adviseren: de artsen in het LEIF-netwerk zijn speciaal opgeleid om advies te geven bij het al dan niet goedkeuren van een aanvraag tot euthanasie.
  

Zelf advies nodig?

Ben je zelf op zoek naar begeleiding bij het invullen van je documenten of het maken van keuzes over je levenseinde? LEIF heeft vestigingen in heel België. Je kan er terecht voor het samen invullen van wilsverklaringen, het doorgeven van een wens voor euthanasie, het opvragen van contactgegevens van LEIF-artsen, en meer. In 2024 heeft de organisatie 620 mensen geholpen. Je vindt meer informatie op de LEIF-website.