Foto: © Jitte Cornelissen
De meeste mensen denken liever niet na over hun begrafenis. Katleen Schepers doet dat elke dag, maar dan voor iemand anders. Al 18 jaar begeleidt ze families bij het afscheid van een dierbare.
“Officieel is de term: begrafenisondernemer”, zegt ze. “Dat is wat de meeste mensen kennen. Maar voor mij ligt de focus op het begeleiden, niet op het ondernemen. Daarom past ‘uitvaartbegeleider’ beter bij me.” Met Dichtbij Afscheid helpt Katleen mensen om afscheid te nemen op een manier die bij hen past.
Afscheid heeft geen vaste vorm
Wie bij Katleen terechtkomt, krijgt geen standaardformule voorgeschoteld. Wel een open gesprek. “We vertrekken altijd van een wit blad”, klinkt het. “Er kan veel meer dan je zou denken. Niemand zegt bijvoorbeeld dat de ceremonie in een kerk of aula hoeft te zijn. Misschien wil je liever een intiem afscheid bij je bomma thuis. Ik luister eerst. En daarna kijken we wat er mogelijk is.”
De tijden zijn veranderd
“In de 18 jaar dat ik dit al doe, heb ik het uitvaartlandschap zien veranderen”, zegt Katleen. “Vroeger was een kerkelijke uitvaart de standaard. Een begrafenis was toen ook gebruikelijker dan een crematie. Intussen is dat omgekeerd. Door de jaren heen raakten families eraan gewend dat ze zelf mee vorm mochten geven aan een plechtigheid, met foto’s en muziek. En die evolutie zet zich ook vandaag nog door.”
Frietjes als koffietafel
Sommige mensen willen bijvoorbeeld iets anders dan een klassieke koffietafel. “We hebben al een vrouw begeleid die bij haar afscheid ijsjes wilde laten uitdelen aan de kinderen. Iemand anders liet een kraam komen met frietjes en stoofvlees. Het hangt er vanaf wat voor jou een speciale betekenis heeft. Zo was er een dame die altijd de familie thuis ontving met kaas en wijn, dus was er ook kaas en wijn bij haar afscheid.”
Een locatie met betekenis
En soms is er een plaats die belangrijk was in het leven van de gestorvene. Dan vragen de nabestaanden of de ceremonie daar kan doorgaan. “Een schrijfster hebben we een laatste keer op het podium van concertzaal Trix gebracht. En een man die heel zijn leven gesport had, kreeg een ceremonie in zijn vertrouwde sporthal. Maar een uitvaartviering kan evengoed buiten, bijvoorbeeld in onze tuin.”
Afscheid nemen in de Living
Dichtbij Afscheid heeft ook een eigen plek. “We noemen het de Living omwille van het thuisgevoel”, licht Katleen toe. De ruimte kan gebruikt worden voor de viering, maar ook voor een laatste groet. Zo kunnen de nabestaanden rustig nog wat tijd met de gestorvene doorbrengen in kleine kring. Katleen neemt er enkele fotoalbums bij. “Kijk,” zegt ze en wijst een foto aan. “In dit gezin had de bompa alle kleinkinderen leren dansen. Bij het afscheid walsten ze hier een laatste keer samen voor hem. En voor een kunstschilder hebben we de Living omgetoverd tot een galerij met al zijn kunstwerken.”
De Living, een huiselijke plek voor een persoonlijk afscheid.
Nog een laatste keer naar huis
Wat veel mensen niet weten, is dat de gestorvene ook thuis opgebaard kan worden. “Vroeger was dat de gewoonte, maar later zijn de funeraria en koelkamers ontstaan”, legt Katleen uit. “Vandaag zijn we het gewend dat het groeten bij een begrafenisondernemer gebeurt. Maar dat is niet verplicht. Soms is er een wens om nog een laatste keer naar huis te gaan of nog enkele dagen thuis te blijven na het overlijden. En dat kan dus.”
Een wikkelwade
Katleen toont me een volgende foto. “Dit is een wikkelwade: dat is een alternatief voor een kist of urne. Als je dat wenst, bakeren we de gestorvene daarin. We laten het bovenlichaam vrij tijdens de opbaring. Als de begroeting voorbij is, doen we samen het doek dicht en dragen de gestorvene naar buiten. Dat is een zorgzaam, intiem ritueel en een liefdevolle manier om afscheid te nemen. Steeds meer mensen kiezen hiervoor.”
Een opbaring met een wikkelwade in de Living
Je wil iets kunnen doen
Betrokken worden bij de organisatie kan helpen bij het verwerkingsproces, merkt Katleen. “Iedereen rouwt op zijn manier. Sommige mensen zijn overweldigd en geven alles uit handen. Anderen willen iets doen, zoals het herdenkingskaartje ontwerpen, eten meebrengen, de kist beschilderen, of een aandenken maken voor de aanwezigen. ‘Ik wist niet dat dit kon’ horen we heel vaak.”
We horen heel vaak: “Ik wist niet dat dit kon”.
Je eigen uitvaart
Het gebeurt ook dat iemand in een palliatieve fase zijn of haar eigen afscheid wil vormgeven. Ook bij een euthanasie wordt doorgaans al vooraf nagedacht over het afscheid. Wie de touwtjes zelf in handen wil houden, kan vooraf al alles mee bespreken. “Het kan geruststellend zijn om controle te hebben over je uitvaart omdat je geen controle hebt over de rest. Iemand die bang is om dood te gaan, vraagt soms: ‘Wat gebeurt er met mijn lichaam?’ En dan antwoord ik: ‘We gaan er goed voor zorgen. We gaan je met liefde wassen en aankleden.’ Vaak helpt het om dat uit te spreken.”
Wat heb jij nu nodig?
“Als iemand mij belt na een overlijden, kom ik zo snel mogelijk langs”, zegt Katleen. “Ik overlaad je niet met beslissingen die je moet nemen, maar ga aan je zijde staan en vraag: ‘Wat heb jij nodig op dit moment?’ En wat ik ook altijd zeg is: ‘Je moet nu niets. Je hoeft niet in organisatiemodus te schieten’. Op dag 1 hoef je nog niet te weten wat je op dag 4 wil doen. Je mag alles laten indalen. Het moment krijgt tijd om zich te ontvouwen.”
Jij geeft het tempo aan
“Daarna zitten we meerdere keren samen”, vervolgt Katleen. “Wanneer je er klaar voor bent, kom ik langs met voorbeelden en foto’s en neem ik je mee doorheen de verdere opties. Het creatieve proces start op dat moment. Soms is het resultaat een eenvoudige, traditionele begrafenis. En soms komt er iets unieks uit voort, zoals de afscheidsviering van een meisje van 15 dat leefde voor haar paard. Het paard is toen zelf een laatste groet mogen komen brengen.”
Troost in kleine handelingen
De zorg voor de overledene vindt Katleen erg belangrijk. “Het liefdevol verzorgen, het aankleden: daar besteed ik veel aandacht aan. Als de familie aanwezig is bij het afleggen, zeggen ze vaak: ‘Doen jullie maar’. Maar dan komen ze langzaam dichterbij en halen ze troost uit kleine handelingen als de haren kammen, juwelen aandoen of mee wassen. Er is ruimte om die dingen organisch te laten verlopen.”
De toekomst van afscheid nemen
Het beroep van uitvaartbegeleider geeft veel voldoening, maar is ook intens. “Soms krijg ik de vraag: ‘Hoe ga je om met al dat verdriet?’, maar ik voel me net bevoorrecht dat ik zoveel liefde mag meemaken. Ik sta er ook niet alleen voor. Ons team bestaat uit 4 personen: Hilde, Ilse, Sophie en ikzelf. En daarnaast maken we ook deel uit van De tussentijd: een collectief met andere gelijkgestemde vrouwen die op dezelfde manier werken. Samen ijveren ervoor om de dood bespreekbaar te maken en afscheid opnieuw dichter bij de mensen te brengen. Want goed leven is belangrijk, maar goed sterven ook.”
